Hoe politici het kiwimodel reduceerden tot kiwimoes

Jasper De Witte schreef een thesis op het einde van zijn opleiding Sociologie aan de Katholieke universiteit van Leuven (KULeuven).

Vorig academiejaar heb ik onderzoek gedaan naar het kiwimodel.
Het kiwimodel werd eind 2004 door Dirk Van Duppen (PVDA-lid en geneesheer bij Dokters voor het Volk) in de media voorgesteld als een manier voor de overheid om een rationeler geneesmiddelenbeleid te voeren. De opzet van mijn onderzoek was een reconstructie van de feiten en gebeurtenissen vanaf het moment dat Van Duppen zijn boek ‘De cholesteroloorlog. Waarom geneesmiddelen zo duur zijn’ voorstelde. Ik bestudeerde hiervoor parlementaire debatten, persverslaggeving etc. en interviewde ook een aantal sleutelfiguren van het debat.

De kern van het model is eigenlijk erg simpel.
De overheid kiest vooreerst uit het geneesmiddelenaanbod van de verschillende farmabedrijven de beste geneesmiddelen van een soort (bijvoorbeeld pijnstillers). Vervolgens voert ze een openbare aanbesteding uit voor die ‘beste geneesmiddelen’ en betaalt ten slotte enkel het goedkoopste geneesmiddel terug. Nu betaalt het RIZIV vaak erg dure geneesmiddelen terug die geen meerwaarde hebben ten aanzien van goedkopere alternatieven. Artsen schrijven die duurdere geneesmiddelen vaak onterecht voor onder invloed van agressieve reclame door de farma-industrie. Echter: indien de overheid een openbare aanbesteding à la kiwi zou doen, zou zij én de patiënt minder geld uitgeven én zou het werk van artsen vereenvoudigd worden, doordat deze niet telkens in de wildgroei van geneesmiddelen moeten speuren. Volgens Van Duppen zou deze maatregel niet minder dan 1,5 miljard euro kunnen opleveren voor het RIZIV. Kortom: het model heeft onmiskenbare voordelen. Enkel de aandeelhouders van de grote farma-multinationals zouden erdoor moeten inboeten…

Nadat Van Duppen en de Dokters voor het Volk het kiwimodel in de media hadden gebracht en allerlei maatschappelijke organisaties zoals vakbonden en mutualiteiten hun steun voor het model hadden betuigd, nam toenmalig SP.a-voorzitter Steve Stevaert het model over en zette het definitief op de politieke agenda. Zijn voornaamste doel? Er politiek en publicitair mee scoren De SP.a voerde een heuse campagne rond het kiwimodel. Via het uitdelen van pamfletten en het bespelen van de pers met mediagenieke uitspraken poogde de SP.a het kiwimodel – en tegelijk zichzelf als vooruitstrevende partij –  op de kaart te zetten. Tijdens een optreden in De Zevende Dag verklaarden ook de voorzitters van de CD&V (Jo Vandeurzen) en VLD (Bart Somers) gecharmeerd te zijn door de kiwi. Bovendien zat de toenmalige regering met een enorm gat in de gezondheidsbegroting: het kiwimodel oogde er des te aanlokkelijker door.

Al snel nadat het kiwimodel zijn plaats op de politieke agenda had verworven, kwam een enorme lobbycampagne van de farmaceutische industrie op gang.
Persconferenties volgden elkaar op. Artikelen verschenen waarin het kiwimodel werd gehekeld en waarin Van Duppen – en zelfs Steve Stevaert –  als een extreem linkse Maoïst werd afgeschilderd. Niet echt een inhoudelijk argument tegen het model.. De industrie beweerde dat het model juridisch niet haalbaar zou zijn en dreigde met teloorgang van de tewerkstelling. Meer dan eens werden  non-argumenten gehanteerd. En de industrie had haar vertegenwoordiger in het parlement: de arts Yolande Avontroodt (VLD). Avontroodt wijzigde al gauw het hele standpunt van de VLD over het kiwimodel. Toenmalig senator Jacques Germeaux (VLD) zegt hierover: ‘In twaalf uur tijd keerde Avontroodt in haar eentje, op een hysterische manier – tot en met het partijbestuur van maandagmorgen – de koers van de VLD.’ Dit kon ze bewerkstelligen door haar voorname positie in het arrondissement van Somers. Kortom: uit de hevige reactie van de farma-industrie kan worden opgemaakt dat Van Duppen een erg gevoelige snaar had geraakt door het kiwimodel op de politieke agenda te plaatsen.

Ondanks de afnemende steun van de liberalen wilden de socialisten de kiwi kost wat kost doorvoeren, om toch geen gezichtsverlies te lijden.
De uitvoering van het model lag in handen van toenmalig minister van Sociale Zaken Rudy Demotte (PS). In maart 2005 werd het wetsontwerp omtrent de kiwi in de Kamer gestemd. Op de valreep diende de meerderheid, met Avontroodt aan kop, niet minder dan twintig amendementen in die de kiwi tot moes reduceerden, en waardoor de zitting bovendien een marathon werd. Het meest bepalende amendement – dat rond twee uur ‘s ochtends werd ingediend – stelde voor dat geneesmiddelen die onder patent liggen niet in de aanbestedingsprocedure zouden mogen worden opgenomen. Aangezien ongeveer 90 % van de geneesmiddelenuitgaven van het RIZIV gaat over geneesmiddelen onder patent, zou zo 90 % van de geneesmiddelenuitgaven buiten schot blijven en zouden de besparingen bijgevolg minimaal zijn. In ruil voor de aanvaarding van dit amendement werd eveneens een amendement ingediend – het was toen al bijna drie uur ’s ochtends! – waardoor de industrie enkele tientallen miljoenen euro’s meer belastingen zou moeten betalen. Dit blijft echter een peulenschil in vergelijking met de 1,5 miljard die Van Duppen vooropgesteld had. Het resultaat: tegen de vroege ochtend was de kiwi tot een droge vijg herleid. De media doopten het kiwimodel vervolgens om tot het ‘kiwi-lightmodel’.

De socialisten en liberalen hadden het dus op een akkoord gegooid:
Het kiwimodel zou blijven, zodat de socialisten geen gezichtsverlies moesten lijden, maar dan wel in een erg gereduceerde vorm, waardoor de gevolgen voor de winsten van de farma-industrie erg beperkt bleven. De bescherming van de geneesmiddelen onder patent, in ruil voor geld, was de kern van het compromis tussen regering en farma-industrie, en tussen socialisten en liberalen. Kortom: de toenmalige paarse regering lijkt te zijn gezwicht voor de groots opgezette lobby van de farma-industrie. Een tweede verklaring voor de aanpassingen aan het model lijkt een gebrek aan politieke wil en interesse te zijn. Ten slotte is ook de partijpolitiek van groot belang geweest. Dit wordt mooi geïllustreerd door de belangrijke rol van Yolande Avontroodt in het hele debat. Het kiwimodel blijft desondanks een piste die de moeite waard is om te onderzoeken. De kiwi biedt een structurele besparing, zónder dat de kwaliteit van de gezondheidszorg wordt ondermijnd. In de huidige context van de crisis kan men het zich niet veroorloven om deze piste niet (opnieuw) te onderzoeken. Men mag het kind niet met het badwater weggooien.

Jasper De Witte